Media Eater คนเสพสื่อ วิเคราะห์ เจาะลึก..

หมายเหตุ เอนทรี่นี้เป็นเรื่องราวต่อเนื่องมาจาก
[Special Report 1] ความเป็นมาของอเมริกันซูเปอร์ฮีโร่

 

 

ยุคทองของเหล่าซูเปอร์ฮีโร่ (Golden Age) ช่วงปี ค.ศ. 1983-1940
ได้เกิดเหตุการณ์สำคัญหลักๆ ขึ้นดังนี้

- หลังจากเกิดการพัฒนาการด้านการพิมพ์ในโลกตะวันตก ทำให้เกิดการแทรกการ์ตูนประเภท Strip comic (การ์ตูนสั้นๆ 3-4 ช่อง) ตีพิมพ์เป็นรายวัน     

- วัฒนธรรมซูเปอร์ฮีโร่ เกิดการพัฒนาจากการ์ตูนประเภท Strip เปลี่ยนแปลงเป็นการ์ตูนประเภท Series ที่เป็นเรื่องยาวโดยแบ่งออกเป็นตอนๆ ลงตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์รายวัน หรือแยกรูปเล่มใหม่ออกไป

- เป็นยุคก่อกำเนิดซูเปอร์ฮีโร่คลาสสิกที่ได้รับความนิยมสูงอย่างมากขึ้นมา บางตัวละครยังได้รับการดัดแปลง การเปลี่ยนช่องทางการสื่อสารและยังได้รับความนิยมจนถึงปัจจุบัน เช่น Superman, Batman, Wonder Woman, Green Lantern และเกิดการทำซ้ำ (reproduction) วัฒนธรรมซูเปอร์ฮีโร่ขึ้นอีกมากมาย

- ช่วงปลายปี 1941 ประเทศสหรัฐอเมริกาสงครามโลกครั้งที่ 2 ซูเปอร์ฮีโร่ถูกใช้เป็นเครื่องมือในการโฆษณาชวนเชื่อเพื่อวัตถุประสงค์ในการสงเสริมชาตินิยมอเมริกา และสร้างความหมายแบบ "ตัวร้าย" ให้กับฝั่งตรงข้าม (นาซี และ ฮิตเลอร์)

          ในช่วงยุคทอง (Golden Age) ของการกำเนิดวัฒนธรรมซูเปอร์ฮีโร่นั้น เป็นช่วงที่ก่อเกิดกระแสซูเปอร์ฮีโร่ฟีเวอร์ขึ้นอย่างมากมาย เริ่มต้นขึ้นในลักษณะของนิยายภาพที่มีเรื่องราวของการผจญภัยหลากหลายประเภท (Flash Gordon ที่เป็นแรงบันดาลใจของผู้สร้างสรรค์ซูเปอร์ฮีโร่ต่างๆ ก็เป็นหนึ่งในนั้น) ซูเปอร์ฮีโร่ตัวละครแรกสุดที่ถือกำเนิดขึ้นมาและได้รับความนิยมอย่างสูงจนถึงปัจจุบัน รวมถึงมีอิทธิพลอย่างยิ่งต่อการสร้างสรรค์วัฒนธรรมซูเปอร์ฮีโร่ก็คือ ซูเปอร์แมน (Superman) ของสำนักพิมพ์ D.C Comic ซึ่งจากผลตอบรับอย่างสูงจากผู้อ่าน ก็ทำให้ช่วงยุคนี้เป็นช่วงที่ถือกำเนิดซูเปอร์ฮีโร่ขึ้นมามากมายราวดอกเห็ด บางตัวละครก็ได้รับความนิยมจนเข้าขั้นคลาสสิก บางตัวละครก็ไม่ได้รับความนิยมจนต้องดับไป

          ประเด็นสำคัญที่น่าสนใจในช่วงยุคทองของซูเปอร์ฮีโร่นี้ก็คือ ในช่วงปลายปี 1941 ประเทศสหรัฐอเมริกาได้ก้าวเข้าสู่สมรภูมิในสงครามโลกครั้งที่ 2 ด้วยเหตุนี้ทำให้กระแสความรักชาติแพร่ขยายไปทั่วประเทศ และส่งผลกระทบไปสู่วงการสื่อสิ่งพิมพ์อเมริกันรวมไปถึงซูเปอร์ฮีโร่ด้วย

          เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นก็คือ ในช่วงสงครามนั้นได้มีการนำเอาตัวละครซูเปอร์ฮีโร่ทั้งตัวละครที่กำลังได้รับความนิยมอย่างสูงรวมถึงตัวละครใหม่ๆ ที่เพิ่งกำเนิดขึ้นมา มาทำหน้าที่ในการต่อสู้ในสมรภูมิสื่อสิ่งพิมพ์ด้วย เรื่องราวของซูเปอร์ฮีโร่ในยุคนั้นส่วนหนึ่งได้เปลี่ยนจากแนวเรื่องของ "พิชิตคนพาล อภิบาลคนดี" มาเป็นการทำสงครามเต็มรูปแบบ "Superhero" ได้เปลี่ยนเป็น "Super Patriot" โดยผู้ร้ายในเนื้อเรื่องซึ่งแต่เดิมมักจะเป็นอาชญากร ก็เปลี่ยนแปลงมาเป็นฮิตเลอร์จอมเผด็จการ กับกองทัพนาซีเยอรมัน และกองทัพญี่ปุ่น และในช่วงสงครามนี้เอง ที่เป็นแหล่งกำเนิดซูเปอร์ฮีโร่ใหม่ๆ อีกนับสิบตัวละครที่ถูกสร้างขึ้นมา บางตัวละครก็เป็นการสร้างในลักษณะเฉพาะกิจ พอสงครามสงบก็ยุติบทบาทลง เช่น The Shield, Uncle Sam ส่วนบางตัวละครก็ยังได้รับความนิยมจนถึงปัจจุบัน เช่น Captain America ผู้มีเครื่องแต่งกายสีธงชาติอเมริกา ประดับด้วยดาวจากธงชาติ (Star-spangled) เป็นต้น

ยุคเงินของเหล่าซูเปอร์ฮีโร่ (Silver Age) ช่วงปี ค.ศ. 1950 - 1960
ได้เกิดเหตุการณ์สำคัญหลักๆ ขึ้นดังนี้

- ภายหลังจบสงครามโลก การ์ตูนซูเปอร์ฮีโร่ก็เริ่มเสื่อมความนิยม เนื่องจากถูกกล่าวหาว่าเป็นสื่อที่เนื้อหาไม่สร้างสรรค์ เป็นบ่อเกิดความรุนแรง กระแสความนิยมหลักจะเปลี่ยนไปเป็นนิยายภาพแนวสืบสวนสอบสวน และแนวสยองขวัญมากขึ้น

- ในช่วงนี้เอง ที่เกิดการเปลี่ยนแปลงขนานใหญ่ในวัฒนธรรมซูเปอร์ฮีโร่ เช่น การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างการเล่าเรื่องให้มีความลึกลับ ออกแนวสืบสวนสอบสวนตามสมัยนิยม และมีการเปลี่ยนแปลงในแนวทางการออกแบบของซูเปอร์ฮีโร่ที่กำเนิดออกมาใหม่ ให้เหล่าตัวละครในเรื่องราวมีความเป็นมนุษย์มากขึ้น มีลักษณะของความเป็นดราม่าเพิ่มขึ้น

- แนวทางของเรื่องราวซูเปอร์ฮีโร่ที่กำเนิดขึ้นในยุคนี้เริ่มเปลี่ยนแปลงแนวทางจากเรื่องราวที่เป็นเทพนิยายปรัมปรา ไปเป็นเรื่องราวแนวนิยายวิทยาศาสตร์หรือ Science- fiction มากขึ้น เช่น แหล่งพลังงานของซูเปอร์ฮีโร่จะมาจากกัมมันตภาพรังสี หรือพลังงานคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า แทนทีจะอิงความเป็นมาจากตำนานเทพเจ้าของกรีก

- เป็นยุคที่ก่อกำเนิดซูเปอร์ฮีโร่หลายต่อหลายตัวละคร ซึ่งแต่ละตัวละครนั้นก็มีจุดเด่นในแง่ของ "ความเป็นมนุษย์" ที่มีทั้งข้อดีและข้อเสียในตัวเองเป็นแก่นหลักของตัวละคร เช่น The Fantastic Four(1961),  Incredible Hulk, Spider-Man, Iron Man, Thor, the X-Men,และ Daredevil

- การพัฒนาสื่อโทรทัศน์ในสหรัฐอเมริกาเริ่มก้าวหน้ามากขึ้น

          กระแสการต่อต้านความรุนแรงในหนังสือการ์ตูน - นิยายภาพในสหรัฐอเมริกาเพิ่มพูนมากขึ้นในปลายทศวรรษที่สี่สิบ หรือปี 1948 โดยระยะนี้เป็นช่วงเวลาหลังสงครามโลกครั้งที่สองพึ่งจะสงบลงใหม่ๆ ยุคสมัยของสงครามเย็น หรือสงครามที่ไม่มีการประกาศอย่างเป็นทางการระหว่างโลกตะวันตกกับโลกคอมมิวนิสต์กำลังเริ่มต้น ก่อให้เกิดสภาพระส่ำระส่ายทางสังคมและเศรษฐกิจที่บีบคั้นระบาดไปทั่วโลก รวมทั้งในสหรัฐอเมริกา ส่งผลให้เกิดปัญหาสังคมเสื่อมทรามและกลุ่มเยาวชนประพฤติตัวเสเพลมากขึ้นอย่างน่าตระหนก

          ในช่วงปีนี้ หนังสือการ์ตูนและนิยายภาพต่างๆ ถูกกล่าวหาว่าเป็นต้นตอของความเลวร้ายดังกล่าว และสังคมทั่วไปรวมทั้งสื่อมวลชนต่างก็เห็นพ้องต้องกัน เช่น ข่าวในหนังสือพิมพ์ไทม์ (Times) ฉบับวันที่ 4 ตุลาคม 1948 ได้นิยาม Comic Books ว่าเป็น "ลูกสารเลวของคอมมิคส์ในรายวัน" (อ้างถึงใน จุลศักดิ์ อมรเวช, 2544)

          แน่นอนว่าคอมมิคประเภทซูเปอร์ฮีโร่ ก็ตกอยู่ในฐานะของผู้ต้องหารายหนึ่งในกระแสการต่อต้านนี้เช่นกัน โดยปกติแล้วลักษณะเนื้อหาของซูเปอร์ฮีโร่ก็จะมุ่งเน้นเนื้อหาที่มีการใช้กำลังในการแก้ปัญหาต่างๆเป็นหลัก ทำให้ถือเป็นข้ออ้างหนึ่งที่มากับความรุนแรงเช่นกัน แต่กระแสการต่อต้านเฉพาะกับคอมมิคซูเปอร์ฮีโร่นั้น ก็ยังไม่ถือว่ารุนแรงเท่าใดนักเมื่อนำไปเทียบกับคอมมิคประเภทอื่นๆ ที่ได้รับความนิยมอย่างสูงในหมู่วัยรุ่นเช่นกันในช่วงเวลานั้น เช่น การ์ตูนอาชญากรรม (Crime Comic) เป็นต้น

          ด้วยผลกระทบจากกระแสการต่อต้านนี้ ในส่วนของวัฒนธรรมซูเปอร์ฮีโร่นั้น แม้จะไม่ได้มีข้อพิพาทกับสังคมอย่างรุนแรงเท่าใดนัก แต่ก็ยังส่งผลอยู่ไม่น้อย ด้วยเหตุนี้ ซูเปอร์ฮีโร่ จึงได้เริ่มที่จะมีการปรับเปลี่ยนรูปแบบการนำเสนอ จากเดิมที่ซูเปอร์ในยุคแรกๆ เป็นประเภทเอะอะก็ใช้พละกำลังอันมหาศาลของตนในการแก้ปัญหา ในทางกลับกันซูเปอร์ฮีโร่ในยุคนี้เริ่มที่จะมีความอ่อนแอลงในทางที่คล้ายคลึงกับมนุษย์ปุถุชนทั่วไป พูดได้ว่าซูเปอร์ฮีโร่ที่กำเนิดขึ้นในยุคเงิน (Silver Age) นี้เริ่มที่จะมีมิติในชีวิตและความเป็นมนุษย์เพิ่มมากขึ้น เพียงแต่ตนเองมีพลังพิเศษบางอย่างที่แตกต่างจากคนธรรมดาทั่วไป และยังมุ่งเน้นการใช้สติปัญญามากขึ้นในการจัดการเหล่าร้าย ซึ่งในยุคนี้ เหล่าวายร้าย (Villains) ก็กลายสภาพจากเหล่าร้ายในยุคสงคราม กลับมาเป็นอาชญากรเช่นเดิม

          ประเด็นที่น่าสนใจอีกประเด็นหนึ่งก็คือ การปรับเปลี่ยน "ที่มา" ของพลังพิเศษต่างๆ ของซูเปอร์ฮีโร่ จากในยุคเดิมที่การสร้างสรรค์ซูเปอร์ฮีโร่ได้รับแรงบันดาลใจมาจากเทพนิยาย ซึ่งเป็นวัฒนธรรมพื้นบ้าน (Folk Culture) แต่หลังจากความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์ได้เริ่มมีบทบาทอย่างมากต่อสังคมอเมริกา การสร้างสรรค์ซูเปอร์ฮีโร่ตัวละครใหม่ๆ ก็เริ่มที่จะอิงกับแนวทางของวิทยาศาสตร์มากขึ้น เช่น พลังที่ได้รับมาจากการตัดต่อพันธุกรรมเช่น Spiderman(1962), พลังพิเศษของซูเปอร์ฮีโร่ที่เป็นผลกระทบมาจากกัมมันตภาพรังสี หรือจากรังสีลึกลับที่มาจากนอกโลก เช่น Fantastic Four เป็นต้น

 

 
ยุครื้อถอนเพื่อสร้างใหม่ (Deconstruction Age) ตั้งแต่ ค.ศ.1960 - ปัจจุบัน

- เป็นช่วงของการกำเนิดฮีโร่ประเภท Anti-Hero

- เกิดการปรับปรุง/สร้าง วัฒนธรรมซูเปอร์ฮีโร่ในแง่มุมใหม่ๆ เช่น การเพิ่มเติมแง่มุมของการล้างแค้น, การต่อสู้กับรัฐบาลผู้กุมอำนาจเบ็ดเสร็จ, การต่อสู้กับการทุจริตคอร์รัปชั่น ฯลฯ แทนที่การต่อสู้กับอาชากรผู้รบกวนความสงบสุขเพียงอย่างเดียว

- มีการย้อนกลับไปผลิตตัววัฒนธรรมซูเปอร์ฮีโร่ใหม่ โดยการนำเอาตัวละครซูเปอร์ฮีโร่ที่ได้รับความนิยมมาในอดีต มาทำการปรับเปลี่ยนตัวสารที่เป็นเนื้อเรื่อง ให้มีความทันสมัยและมีความน่าสนใจเพิ่มขึ้น

          ในยุคสร้างใหม่ของวัฒนธรรมซูเปอร์ฮีโร่นั้น ทางผู้สร้างได้เล็งเห็นถึงการเสื่อมความนิยมของซูเปอร์ฮีโร่ที่เริ่มร่วงโรยลงไป จากยุคทอง (golden age) ที่วัฒนธรรมซูเปอร์ฮีโร่ได้รับความนิยมอย่างสูง มาถึงยุคเงินที่ความนิยมเริ่มเสื่อมลงไปจนต้องปรับเปลี่ยนแนวทาง มาจนถึงช่วงปี 1970 ที่ตัววัฒนธรรมของซูเปอร์ฮีโร่ ได้รับการเปลี่ยนแปลงให้เกิดความทันสมัยขึ้นในแง่ของเนื้อเรื่อง และประเด็นการต่อสู้ ทั้งนี้ก็เพื่อรักษาให้ตัววัฒนธรรมได้รับความนิยมอย่างต่อเนื่องและมีอายุยืนยาวต่อไป

           ทางผู้สร้างวัฒนธรรม (Marvel, D.C. Comic) จึงได้เริ่มทำการสังคายนาในแง่ของเนื้อหาที่ปรากฏอยู่ในวัฒนธรรมซูเปอร์ฮีโร่ ด้วยการผูกเรื่องราวเสียใหม่ (Deconstruct) และมีการย้อนกลับคืนไปสู่จุดเริ่มต้น ตัวละครซูเปอร์ฮีโร่ที่ได้รับความนิยมอย่างสูงในยุค Golden Age เช่น ซูเปอร์แมน (Superman) ได้มีการปรับเปลี่ยนในแง่ของประวัติความเป็นมา จุดอ่อน แหล่งพลังงานสำคัญ ฯลฯ ทั้งนี้เพื่อให้ผู้รับสารรู้สึกถึงความทันสมัยของเนื้อเรื่อง และมีการอิงหลักวิทยาศาสตร์ เช่น พลังงานของซูเปอร์แมนมาจากพลังงานแสงอาทิตย์และแรงดึงดูดบนโลกที่แตกต่างจากดาวคริปตัน ซึ่งเป็นบ้านเกิดของซูเปอร์แมน

          ในช่วงของการสร้างใหม่นี้เอง ที่ยังเป็นช่วงของการกำเนิดซูเปอร์ฮีโร่แนวทางใหม่ นั่นคือซูเปอร์ฮีโร่ที่มีลักษณะของ "Anti-Hero" ซึ่งล้วนแล้วแต่มีแรงจูงใจที่แตกต่างจากเหล่า   ซูเปอร์ฮีโร่ทั่วๆไป เช่น ซูเปอร์ฮีโร่ส่วนใหญ่มักจะมีแนวทางหลักของตนเองนั่นก็คือ "พิชิตคนพาล อภิบาลคนดี" แต่แนวทางของเหล่า "Anti-Hero" ส่วนใหญ่จะมุ่งเน้นไปที่การทำเพื่อตนเองเป็นหลัก โดยไม่สนใจวิธีการว่าจะทำให้ใครเดือดร้อนหรือไม่ เช่น The Punisher ที่ได้รับแรงจูงใจในการปราบเหล่าอาชญากรมาจากความแค้น ที่โดนฆ่าล้างครอบครัว, Wolverine ที่พยายามค้นหาที่มาของตนเองโดยไม่สนใจต่อการปราบเหล่าร้าย เป็นต้น

          จะเห็นได้ว่า ลักษณะการเปลี่ยนแปลงของซูเปอร์ฮีโร่ในยุคสมัยใหม่นั้นเริ่มที่จะหยั่งรากลึกลงไปใน "ด้านมืด" ของจิตใจมนุษย์และสังคมมากขึ้น เนื้อหาของซูเปอร์ฮีโร่ส่วนใหญ่ในยุคนี้มักจะเริ่มต้นขึ้นจากความขัดแย้ง (Conflict) ที่มีในสังคมเป็นหลัก และมีการเน้นไปที่เนื้อหาอันเกี่ยวข้องกับประเด็นทางด้านการเมือง ระบบเศรษฐกิจ ความเสื่อมโทรมของสังคม รวมไปถึงการคอร์รัปชั่นซึ่งเป็นปัญหาใหญ่ในสังคม เช่น การที่แบทแมน (Batman) ต้องต่อสู้ทั้งอาชญากรที่เข้ามารุกรานในก็อธแธมซิตี้ และต้องต่อสู้กับการทุจริตคอร์รัปชั่นของวงการการเมือง หรือซูเปอร์ฮีโร่ที่ชื่อ Daredevil ที่ต้องมาตาบอกจากการถูกสารพิษ ที่สะท้อนออกมาถึงความไร้คุณภาพของการจัดการขยะสารพิษในสังคม ความนิยมของผู้รับสารที่มีต่อวัฒนธรรมซูเปอร์ฮีโร่แนวเรื่องเช่นนี้ บ่งบอกเราถึงความอัดอั้นในระบบสังคม และการแสวงหาแนวทางการปลอดปล่อยผ่านทางสื่อ และวัฒนธรรมนั่นเอง

                         

ติดตามต่อได้ใน [Special Report 3] Superhero กับสังคมไทย